Málþing um loftslagsmál og úrlausnir
Góðir gestir
Norræni loftslagsdagurinn er lofsvert átak til vitundarvakningar um áhrif mannsins á umhverfi sitt og lífsskilyrði til framtíðar.
Norræna ráðherranefndin stendur fyrir þessum degi í aðdraganda Kaupmannahafnarfundar Sameinuðu þjóðanna í desember um loftslagsmál sem miklar væntingar eru gerðar til.
Á meðan við sitjum hér og fræðumst, leitum lausna og mótum stefnu eru fulltrúar þessarar framtíðar á ferð og flugi í sínu umhverfi við að fræðast um loftslagsmálin og leita leiða til að koma mikilvægi þeirra á framfæri.
Þúsundir norrænna framhaldsskólanema eru nú að taka þátt í stærstu farsímatilraun heims með því að taka þátt í spurningakeppni og koma nýjum og skapandi lausnum í loftslagsmálum á framfæri með ljósmyndum, kvikmyndum, hljóðum og texta sem unnið er á farsíma.
Við heyrðum í fréttum í gær af frábærum verkefnum nemenda hér á landi í þessum efnum.
Fyrir stjórnmálamenn, orkufyrirtækin og atvinnulífið almennt er mikilvægt að átta sig á því að þessi nýja kynslóð kjósenda og neytenda vex úr grasi meðvituð um loftslags- og umhverfismálin í stað þess að hafa þurft að uppgötva vægi málaflokksins smám saman, oft í gegnum háværar deilur.
Á meðan mörgum hefur reynst erfitt að breyta venjum sínum og kröfum munu næstu kynslóðir hafa umhverfisáhrif til hliðsjónar við flestar ákvarðanir, m.a. um kaup á vöru og þjónustu.
Í sinni formennsku í ráðherraráði Evrópusambandsins hafa Svíar lagt mikla áherslu á visthæfa hagkerfið og kjörorð formannstíðar þeirra er „the Eco-Efficent Economy“.
Á fundi orku- og iðnaðarráðherra ESB í Svíþjóð í október fluttu fulltrúar alþjóðlegra fyrirtækja ávörp undir þessu kjörorði og vildu gjarnan bæta við að hagkerfið ætti einnig að vera „Eco-competitive“.
Áherslan á loftslagsmálin og umhverfisvitundina er nefnilega mikilvægt samkeppnisforskot sem hefur að auki reynst raunverulegur rekstrarsparnaður í mörgum tilfellum. (Eins og einn þeirra forstjóra sem þarna var sagði þá eru viðskiptatækifæri fólgin í þessum breytingum)
Í samræðu viðskiptalífs (fulltrúar tveggja alþjóðlegra stórfyrirtækja) og stjórnvalda á þessum ráðherrafundi ESB kom fram rík áhersla á að þótt Evrópa eigi að halda forystuhlutverki sínu í aðgerðum á borð við viðskiptakerfi með losunarheimildir gróðurhúsalofttegunda, gjaldtöku vegna mengandi efna og staðla eða kröfur á sviði umhverfismála þá eigi að hugsa þær í hnattrænu samhengi til lengri tíma litið.
Þeir lögðu mikla áherslu á að öll viðmið yrðu alþjóðleg til að árangur náist.
Við viljum ekki búa til freistingar um skammvinnan ávinning af því að koma upp mengunarparadísum í stað skattaskjólanna sem unnið er að því að uppræta.
Þetta samtal milli stjórnvalda, félagasamtaka og atvinnulífsins er alger lykill að því að við getum skapað sameiginlega sýn á verkefnið.
Ríkisstjórn Íslands hefur sett sér metnaðarfull markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Jafnframt væntum við þess að í stað sérstaks ákvæðis fyrir smáríki í Kyoto samkomulaginu verði Ísland fullgildur þátttakandi í viðskiptakerfi ESB fyrir losunarheimildir.
Markmið ríkisstjórnarinnar í yfirstandandi samningaviðræðum um aðgerðir gegn loftslagsbreytingu má setja fram í þremur megin atriðum:
Í fyrsta lagi að Ísland taki á sig sanngjarnar byrðar í samdrætti að teknu tilliti til aðstæðna. Í þessu felst að við viljum draga úr losun gróðurhúsalofttegunda eins og tækniframfarir leyfa og unnt er að ná fram með öðrum hætti, t.d. með hvatningu í gegnum lagabreytingar, en í því sambandi er nærtækast að benda á möguleika þess að hverfa frá notkun jarðefnaeldsneytis í samgöngum og taka upp vistvænt eldsneyti í stað þess. Kem ég betur að því hér rétt á eftir.
Í öðru lagi að íslenskt atvinnulíf búi við sambærilegar aðstæður og atvinnulíf í aðildarríkjum ESB. Í þessu felst að við getum ekki lagt meiri álögur á íslenskt atvinnulíf en gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Við verðum ætíð að vera á varðbergi gagnvart því að atvinnulífið leitar þangað sem rekstrarskilyrði eru best og við megum því ekki reisa okkur óþarfar viðskiptalegar hindranir.
Í þriðja lagi að eiga viðræður við ESB um fulla aðild að viðskiptakerfi og losunarhvolfi þess. Í þessu felst að Ísland taki á sig sömu skyldur og önnur Evrópulönd en fái einnig að njóta sömu kjara og þau.
Til að skýra þetta nánar er rétt að hafa í huga að ESB skiptir losuninni í tvennt. Annars vegar losun sem rúmast innan viðskiptakerfisins, en losun frá t.d. álvinnslu og járnblendiframleiðslu fellur þar undir og hinsvegar aðra almenna losun, t.d. losun frá samgöngum.
Fyrir Ísland þýðir þetta að stefnt er að því að losun frá stóriðju eftir 2012 verði skv. tilskipun um viðskiptakerfi ESB sem er nú þegar hluti af EES-samningnum. Íslenskum fyrirtækjum verður þá úthlutað heimildum skv. sömu reglum og fyrirtækjum í ESB ríkjunum, þ.e. í samræmi við frammistöðuviðmið ("benchmarks"). Þau fyrirtæki sem losa allra minnst gætu þá fyrst um sinn fengið losunarheimildir án endurgjalds, en þau sem lakar standa sig yrðu að kaupa losunarheimildir á markaði.
Varðandi almennu losunina mun væntanlega gilda að þegar Ísland verður fullgildur aðili að viðskiptakerfinu mun samdráttur í almennri losun (þ.e. annarri losun en frá stóriðju) fylgja reglum ESB og mun samdrátturinn deilast á milli ríkjanna í samræmi við getu þeirra (sk."effort sharing"). ESB hefur ákveðið að dregið skuli úr almennri losun aðildarríkjanna um 20% árið 2020 miðað við 2005 (innra viðmiðunarár ESB). Almenna losunin vísar m.a. til losunar frá landbúnaði, sjávarútvegi, samgöngum og sorphirðu.
Losunarmarkmið ríkisstjórnarinnar fyrir næsta losunartímabil (2013-2020) er að samdráttur í almennri losun verði ekki minni en 15% árið 2020 miðað við 1990. Þetta felur í sér minnst 23% samdrátt í almennri losun vegna heimildar til 10% aukningar í almennri losun sem fékkst með Kyótó bókuninni á fyrsta skuldbindingartímabilinu. Þetta markmið ríkisstjórnarinnar er fyllilega sambærilegt við fyrirheit ESB sem heitið hefur 20 % samdrætti á sama tímabili – og hækkun í 30% ef umtalsverð alþjóðlega samstaða næst á fundinum í Kaupmannahöfn um verulega minnkun í losun. Því miður bendir ekki margt til að svo verði. Þó þrýstingur sé að aukast.
Þótt okkar græna orka og nýting hennar til húshitunar og rafmagnsframleiðslu hækki hlutfall endurnýjarnlegrar orku af heildarorkuframleiðslu upp í hæðir sem fæstar þjóðir þora að láta sig dreyma um þá gerir það okkur ekki stikkfrí gagnvart loftslagsmálum.
Við þurfum að vanda okkur í orku- og loftslagsmálum.
Í fyrsta lagi eru auðlindir okkar af endurnýjanlegri orku ekki óþrjótandi og við verðum að fara að spyrja okkur að því hvernig við nýtum þær best í þágu verðmætasköpunar og velferðar til framtíðar.
Á vegum iðnaðaðarráðuneytisins er nú unnið að mótun heildstæðrar orkustefnu. Ef vel tekst til verður hún mikilvægur hluti þeirrar sóknarstefnu í atvinnumálum sem nú er í undirbúningi.
Í stað þess að bíða stöku stórkaupenda vil ég að við ákveðum að nýta orkuna í þágu nýsköpunar og græna hagkerfisins og förum svo ákveðið af stað og leitum eftir samstarfsaðilum og kaupendum. Græn orka og þekking á nýtingu hennar er þá í senn samkeppnisforskot okkar og framlag í þágu umhverfismála.
Það er einnig brýnt að ljúka sem fyrst gerð rammaáætlunar um verndun og nýtingu vatnsafls og jarðvarma og leggja þannig grundvöll að sátt um orkunýtingu. En stefnt er að skilum nú í janúar.
En við verðum að vera raunsæ í því að atvinnuuppbygging á grundvelli orkunýtingar mun hafa í för með sér losun gróðurhúsalofttegunda á komandi árum. Þó stefnan sé að fjölga hér grænum fyrirtækjum hratt á næstu árum. Bæði meðal starfandi fyrirtækja og ekki síður í nýjum fjárfestingum.
Þess vegna er svo mikilvægt að leita leiða til að draga sem mest úr nettólosuninni með bindingu og vonandi nýtingu eins og þið munið fræðast frekar um hér í dag.
Einnig erum við í iðnaðarráðuneytinu að vinna að áætlun um uppbyggingu iðn- og orkugarða. Þar sem ætlunin er að nýta betur það sem kemur uppúr jarðvarmaholunum.
Vísi að þessum görðum sjáum við nú þegar en framkvæmdir eru nú hafnar við byggingu Carbon Recycling International þar sem nýta á koltvísýring og orku frá jarðvarmaveri til framleiðslu innlends eldsneytis.
Vissulega orkufrek umbreyting en mjög áhugavert skref.
Ef okkur tekst að líta á koltvísýring frá stóriðju og orkuverum sem hráefni sem nýta má með hagkvæmum hætti er mikið unnið í loftslagsmálum.
Nær alger útrýming olíubrennslu til húshitunar með hitaveituvæðingu landsins var gífurlegt átak sem hófst í kjölfar kreppunnar á 8.áratugnu (olíukreppunnar). Erfitt er að ímynda sér gjaldeyrissparnaðinn eða jákvæð áhrif á umhverfi og lífsgæði sem þetta átak hefur skilað okkur í gegnum árin. Varð bylting úr innan við 50% jarðvarma til húshitunar í 90%. En hin 10% eru að mestu hituð með rafmagni sem fengið er úr jarðvarma eða vatnsafli.
Ég tel að í kjölfar þeirrar kreppu sem nú gengur yfir heiminn eigum við Íslendingar að hefja næstu byltingu og snúa okkur að þeim geira þar sem við getum í raun dregið úr brennslu kolefnaeldsneytis og aukið hlut innlendra visthæfra orkugjafa.
Hér er ég vitaskuld að tala um samgöngurnar.
Unnið er að mótun átaks til eflingar rannsókna, þróunar og framleiðslu á innlendu vistvænu eldsneyti og fjölga fjölorkustöðvum. Hugmyndin er að ýta undir þróunin með markvissum aðgerðum en reyna ekki að miðstýra því hvaða lausn verður ofan á heldur láta innlenda og erlenda tækniþróun og markaðinn sjálfan ráða því.
Stefnt verði að því að Ísland geti á komandi árum orðið leiðandi í tilraunum og framleiðslu á vistvænum orkugjöfum, m.a. með stuðningi við rannsóknir, þróun og uppbyggingu innviða.
Og þá má ekki gleyma mikilvægum skattalegum hvötum sem þarf að beita svo þessi orkuskipti geti gengið greiðlega.
Eins og þið munið heyra meira um hér í dag eru möguleikarnir margir og kostirnir eru þeir að við erum ekki aðeins að vinna í þágu umhverfisins heldur einnig nýsköpunar, aukinnar þekkingar og verðmætasköpunar í atvinnulífinu.
Aukin verðmætasköpun er eina raunverulega leiðin út úr efnahagssamdrætti og á sviði orkumála eigum við gífurleg verðmæti, í svo mörgum skilningi þess orðs.
Gangi ykkur vel.