Sköpun án landamæra ársfundur Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands 2010
Ágætu ársfundargestir, kæru félagar hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands!
Við höfum ástæðu til þess að fagna hér á þessum ágæta morgni eftir heilsubætandi morgunverð.
Fátt er betra en að sjá árangur erfiðis síns, ein mikilvæg staðfesting þess að ykkar störf hafa skilað okkur langt stendur nú svart á hvítu að í nýsköpun erum við númer eitt í heiminum. Alþjóðlegi viðskiptaháskólinn INSEAD hefur fært okkur úr ellefta sæti í fyrsta sæti á lista sínum yfir þær þjóðir sem standa sig best í nýsköpun. Það er fyrst og fremst menntakerfið og innviðir atvinnuþróunar sem leiða til þessarar góðu niðurstöðu á INSEAD listanum. Og innviðirnir, það eru meðal annars þið starfsfólk NMÍ. Hluti af því atvinnuþróunar og nýsköpunarkerfi sem byggt hefur verið upp markvisst á liðnum árum. Við vitum að það vinnur vel og skilar árangri. Og við vitum að þrátt fyrir þrengingar og niðurskurð halda hugmyndirnar áfram að streyma frá og gegnum Nýsköpunarmiðstöð Íslands, og þroskast og dafna undir leiðsögn ykkar sem hér starfið. Við viljum því á þessum morgni færa ykkur rós í hnappagatið sem táknrænan vott um að við kunnum að meta og þakka ykkar störf í blíðu sem stríðu. Ég vil því biðja starfsmenn iðnaðarráðuneytisins sem hér eru að sæma viðstadda starfsmenn NMÍ hugsjónafólk, rósum í litum Nýsköpunarmiðstöðvar.
Góðir áheyrendur!
Við verðum að leyfa okkur það að gleðjast yfir því sem vel er gert. En við þurfum líka að kunna að taka hrósi. Við vitum ósköp vel að það er mörgu áfátt hér á Íslandi sem við gætum gert betur. Á iðþingi í síðastliðinni viku minnti Jón Sigurðsson, forstjóri Össurar, okkur rækilega á það. Trúin á patentlausnir og reddingar, skyndiákvarðanir og ofsagróða hefur lengi verið landlæg á Íslandi. Rétt einn ganginn hefur hún valdið efnahagslegri kollsteypu. Hugmyndaauðgin og sagnagleðin er söm við sig en það skortir verulega á að þær sögur sem við segjum séu sjálfum sér samkvæmar og trúverðugar.
Þegar ég hlýddi á þessar áminningar á iðnþingi hvarflaði hugurinn að Guðsgjafaþulu Halldórs Laxness þar sem segir af miklum húmoristum sem um miðja síðustu öld gerðu út á ríkissjóð og Þjóðbankann sem að sínu leyti voru upp á náð banka í Lundúnum komnir. Þessir menn settu upp glerverksmiðjur, villiandabú og axlabandaverksmiðjur og margt annað með misjöfnum árangri. Í blaðinu Norðurhjaranum á Djúpvík var m.a. sagt frá starfsemi Axlabandaverksmiðjunnar sem sett var á laggirnar þar að undirlagi ríkisstjórninnar, og var liður í þeirri ákvörðun hennar að dreifa iðnaði sem víðast um landið. Þessi verksmiðja sem átti samkvæmt iðnaðaráætlun ríkisstjórnarinnar að framleiða tvö tonn af axlaböndum á mánuði hafði þegar hér er komið sögu því miður brugðist vonum þjóðarinnar. Síðan segir Norðurhjarinn orðrétt:
„Á dögunum urðu menn þess varir að Bersi Hjálmarsson stórútgerðarmaður brá sér inn í ofangreind verksmiðju og keypti þar útí reikning sinn tvö gross, það er að segja 288 pör, af axlaböndum. Að því intur hverju sætti að hann keypti slíkar birgðir af þessari vöru svaraði hann að hámark endingar íslenskra axlabanda væru tveir klukkutímar, en lágmark tvær mínútur.
Á einum axlaböndum eru fjórir lásar, sagði BH í viðtali við blaðið, og bila þeir stundum allir í senn hér hjá okkur, og þó ekki bili nema einn, þá er ógæfan vís. Við djúpvíkingar höldum að það sé enginn vandi að framleiða axlabönd. Sannleikurinn er sá að við höfum ekki nógar gáfur til að framleiða þessa vöru. Ef allir aðrir menn væru jafn hjálparvana á þessu sviði og djúpvíkingar, þá mundu axlabönd leggjast niður, en mannkynið gánga með buxurnar eins og haft um öklana og mundi þarf af leiðandi ekki hætta framar á að standa upp af dívan.“
Þannig fór með axlabandaverksmiðjuna. Og hvernig fór með risabankana okkar? Voru þeir nokkuð annað en axlabandaverksmiðjur þegar á reyndi. Hlutirnir voru ekki hugsaðir til enda þrátt fyrir alla viðskiptafræðimenntunina og áhættustýringuna. Menn skildu ekki hvað þeir voru að gera eða eiga viðskipti með. Og þegar risið var hæst á bönkunum litu þeir ekki við að fjármagna Össur eða Marel vegna þess að á þeim bæjum var hugsað til lengri tíma en svokallaðir eigendur óþolinmóða fjármagnsins íslenska gátu sætt sig við.
Slagorð eins og frá haga til maga eða fiskinn á diskinn minna okkur á að nýsköpun er hugtak sem nær yfir allt ferlið frá hugmynd til smásölumarkaðar. Hér hjá Impru á Nýsköpunarmiðstöð er fólki leiðbeint hvernig það eigi að búa til sína sögu sem það þarf síðan að segja þúsund sinnum í tíu ár þar til hún er í krafti reynslu og árangurs orðinn svo trúverðug að hún verður að eftirsóttri fjárfestingar- og söluvöru. Hér duga engar axlabandasögur.
Sköpun án landamæra er yfirskrift þessa ársfundar og er einstaklega vel til fundin. Hún áréttar að það er á mærunum sem ný tíðindi verða í mótun nýrra atvinnugreina og hugmynda sem valda straumhvörfum í tækniþróun. Á mærunum milli fræðigreina og atvinnugreina kviknar nýtt líf eins og þar sem heitir og kaldir hafstraumar mætast. Við getum séð þetta í þeim tveimur helstu nýsköpunarfyrirtækjum sem nú er að verða til á Nýsköpunarmiðstöð. Þar er Háhiti ehf að nota kísilryk frá Grundartanga til þess að framleiða einangunarefni fyrir álker sem notuð eru í álverum á Íslandi. Og Varmalausnir ehf sem stofnað var með ÍSOR til að þróa og framleiða varmadælur sem vinna með því að nýta CO2 úr uppstreymi borhola sem burðarefni og varmaskipta sem gerðir eru úr álblokk. Hér er verið að tengja yfir mærin og nýta jarðvarmann og það sem honum fylgir í tengslum við stóriðjuna.
Nýsköpunarmiðstöð hefur mikilvægu hlutverki að gegna sem tækniyfirfærslumiðstöð og þar er Kím heilsutæknigarðurinn í Vatnagörðum sem opnaður var um mitt síðasta ár gott dæmi um brúun milli vísinda og tækni, í þessu tilfelli milli læknavísinda og tækniþróunar.
Frumkvöðlasetrin Torgið í Reykjavík, Kvosin í Reykjavík, Eyrin á Ísafirði, og Kveikjan í Hafnarfirði ásamt nýjum útibúum NMÍ á Egilsstöðum, Húsavík og á Sauðárkróki í viðbót við þau fjögur sem fyrir eru, uppbygging Fab-Lab stöðva og frumkvæðið að Starfsorku ,eru til vitnis um að Nýsköpunarmiðstöð og iðnaðarráðuneytið eru að verki um land allt og vinna með atvinnuþróunarfélögum og þekkingarsetrum að nýsköpun og þróun með öflugum og nýjum hætti. Ég tel til að mynda að námskeiðin fyrir áhugafólk um stofnun og rekstur lítilla orkustöðva sem Þorsteinn Ingi Sigfússon er að halda um land allt undir heitinu Orkubóndinn séu gott dæmi um kraftinn í NMÍ um þessar mundir. Miðað við aðsóknina af þeim er mikils að vænta af orkubændum í framtínni og ég hlakka að minnsta kosti til þess að hitta orkubændur í vor og heyra af hugmyndum þeirra.
Engum blöðum er um það að fletta að starfsemi NMÍ er eitt okkar helsta tæki til þess að vinna gegn efnahagslægðinni og nýta þau tækifæri sem í henni felast. Nýr atvinnumálapakki sem kynntur var í ríkisstjórn er borinn uppi af NMÍ.
Neyðin rekur okkur til nýrra athafna. Það er gömul saga og ný. Bent hefur verið á að það vanti eina kynslóð af þroskuðum frumkvöðlafyrirtækjum inn í flóruna á Íslandi vegna þess að þegar hamagangurinn var sem mestur í banka- og virkjunarframkvæmdum þá sogaði fjármála- og byggingargeirinn til sín allan sköpunarkraftinn í samfélaginu. Nú er slaki í efnahagslífinu og fjöldi hæifleikaríks og menntaðs fólks verður að leita á ný mið og finna upp á einhverju nýju. Þetta sást strax 2004 í vergri landsframleiðslu og myndrænt hjá Kristínu Pétursdóttur á iðnþingi.
Það er semsagt tími til að skapa og fólk til að skapa en það vantar peninga til að skapa og þó. Það er að vísu tómahljóð í ríkiskassanum og hik á alþjóðlegum fjármálamarkmaði gagnvart Íslandi vegna óleystrar Icesave deilu. En Kristín Pétursdóttir, framkvæmdastjóri Auðar Capitals, sýndi fram á það á iðnþingi að það eru til peningar á Íslandi í bönkunum m.a. til þess að leggja í nýsköpun. Ríkisstjórnin hefur að sínu leyti staðið við áætlanir sínar um styrkingu samkeppnissjóða, og hér hafa komið til nýir sjóðir eins og Frumtak og Framtak á vegum lífeyrissjóðanna.
Það vantar á hinn bóginn vilja og traust til þess að hætta fé í sprota og nýsköpun enda þótt sum af okkar bestu nýsköpunarfyrirtækjum eins og CCP hafi skilað fjárfestum 30 faldri ávöxtun á því fjármagni sem lagt hefur verið í þau. Við hljótum að leggja áherslu á að hér verði hugarfarsbreyting hjá fjármálastofnunum og fjárfestum þannig að menn þori að hugsa til langs tíma, temji sér þolinmæði og biðlund eftir hárri ávöxtun, og trúi á það að rannsóknir og þróun, skýr stefnumótun og einbeiting skili árangri með tímanum.
Íslensk fyrirtæki verja 19 milljörðum í rannsóknir og þróun. Ekki ber að vanþakka það því að nýsköpun í starfandi fyrirtækjum er ekki síður mikilvæg en frumkvöðlastarfsemi. En það er hins vegar áhyggjuefni að einungis 5 fyrirtækji, Actavis,CCP, deCode, Marel og Össur, standa fyrir 60% af öllum þeim fjármunum sem varið er til rannsóknar og þróunar í fyrirtækjum. Það bendir til þess að of lítil áhersla sé lögð á þennan þátt í fyrirtækjarekstri á Íslandi enda eru flest fyrirtæki smá. Þarna þarf að leita leiða til þess að auka rannsóknir og þróun.
Í öllum greinum er sköpunin lykilatriði en listageirinn hefur aflað sér nokkurskonar einkaréttar á hugtakinu skapandi greinar. Það er mikið fagnaðarefni að Útlutningsmiðstöð íslenskrar tónlistar, Kvikmyndamiðstöð Íslands, Kynningarmiðstöð íslenskrar tónlistar, Icelandic Gaming Industry, Bókmenntasjóður, Hönnunarmiðstöð og sviðslistarfólk hafa ákveðið að efna til samráðsvettvangs sín á milli. Fyrstu verkefni þessa samráðsvettvangs eru að koma því í kring að unnið verði að kortlagningu á hagrænum áhrifum skapandi greina. Annað verkefni sem unnið er að á þessum vettvangi er You are in Control sem fjallar um framtíðar viðskiptamódel í skapandi greinum og stafræna þróun. Ég tel að þarna sé á ferðinni mikið vaxtarmagn fyrir atvinnulíf i framtíðinni og nægir þar að nefna ævintýralegan vöxt og þróun leikjaðinaðarins á Íslandi að undanförnu. Yfir 500 starfsmenn, þ.a. yfir 300 á Íslandi, störfuðu í leikjaiðnaðinum sem skilaði 10 milljörðum árið 2009. Þessi þróun sýnir vel endurnýjunarkraftinn sem er í íslensku atvinnulífi um þessar mundir.
Ég sagði það á iðnþingi að frásagnargáfan væri ein af auðlindum Íslendinga. Hún er kjarninn í hinum skapandi greinum, en til þess að búa til trúverðuga sögu um viðskiptahugmynd þarf fleira til: úthald, góða sögugrind, sannfærandi persónur, árangur, áreiðanleika, þekkingu, einbeitingu, dugnað og margt margt fleira. Við þurfum ekki að vera best í öllu eða gera allt fyrst af öllum. Þannig var t.d. um glerverksmiðjuna í Djúpvík hjá Halldóri í Guðsgjafaþulu. Glerið vildi ekki tolla saman. „Þetta er í fyrsta skifti í sögu heimsins að til er þjóð sem getur ekki búið til gler“, segir þar. Það eina sem verkmsiðjan framleiddi var stærsti glerbrotahaugur í heimi.
Nei við þurfum ekki að vera best eða mest eða stærst. Aðeins að gera betur í dag en í gær, og fara vel með þær guðsgjafir sem okkur hafa hlotnast, hvor sem þær búa okkur í huga, hönd eða náttúru. Þannig verður það okkur innan handar að standa undir því að vera nýsköpunarþjóð númer eitt.